Hülya Gülmez’in bu haftaki konuğu Ferhad İbrahimî…
Sanatçının yaşam öyküsünü, üretim anlayışını ve eserlerinin ardındaki düşünsel dünyayı tanıdıktan sonra şimdi sözü kendisine bırakıyoruz.
Bu söyleşide Ferhad İbrahimî; sanat yaşamında kendisi için özel bir yere sahip olan eserlerinden kullandığı malzemelere, uluslararası sanat deneyimlerinden karşılaştığı zorluklara, İran sanatının dünyadaki görünürlüğünden geleceğe yönelik hayallerine kadar pek çok konuyu kendi bakış açısıyla anlatıyor.
1. Sanat yaşamınızda özel bir yere sahip olan eseriniz hangisidir? Bu eserin ortaya çıkış hikâyesini ve sizin için taşıdığı anlamı anlatır mısınız?
Sanat yaşamım boyunca ortaya koyduğum eserler arasında, “Yetersiz Beslenmenin İnsan Anatomisi Üzerindeki Etkileri” konulu heykel dizisi benim için özel ve farklı bir yere sahiptir.
1992–1993 yıllarında tıp fakülteleri, beslenme bilimleri alanında çalışan akademisyenler ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile iş birliğine başladım. Bu çalışmalar kapsamında, yetersiz beslenmeden kaynaklanan hastalıklara ilişkin bilimsel araştırmaları ve verileri inceledim. Bilimsel bulguları görsel sanatların diliyle ifade etmeye çalıştım. Bu araştırmaların sonucunda “Beslenmenin İnsan Anatomisi Üzerindeki Etkileri” başlıklı heykel dizisi ortaya çıktı.
Bu eserlerde özellikle ağır besin yetersizliği ve beslenme bozuklukları sonucunda ortaya çıkan Marasmus ve Kwashiorkor gibi hastalıkların insan bedeninde ve anatomik yapısında meydana getirdiği değişimleri görünür kıldım. Amacım, izleyicinin bilimsel metinlerde, istatistiklerde ve rakamlarda anlamakta zorlanabileceği gerçekleri somut biçimde görmesini ve bunlarla doğrudan ilişki kurmasını sağlamaktı.
Bu heykel dizisi, Dünya Gıda Günü etkinliklerinde ve İran’ın çeşitli kentlerinde düzenlenen uluslararası beslenme kongrelerinde sergilendi. Beslenme bilimleri alanındaki akademisyenlerin ve öğrencilerin büyük ilgisiyle karşılandı. Bu sürecin önemli duraklarından biri de 2016–2017 yıllarında Tahran Tıp Bilimleri Üniversitesi’nde açtığım sergiydi.
Sergi sırasında çekilen bir filmde Dr. Siyasi, Dr. Cezayiri ve Dr. Keşaverz gibi değerli akademisyenler, eserler ve sanat ile beslenme bilimi arasındaki ilişkinin önemi üzerine görüşlerini dile getirdiler. Bu akademisyenlerin katılımı ve değerlendirmeleri benim için çok değerliydi. Çünkü bu deneyim, sanatın tıp ve beslenme bilimiyle birlikte toplumun bilinçlenmesinde etkili bir rol üstlenebileceğini gösteriyordu.
Ancak aynı sergide bugün bile üzerinde düşündüğüm bir olay yaşandı. Bazı öğrenciler, heykellerin çıplak bedenleri ve anatomik değişimleri açıkça göstermesi nedeniyle kimi eserlerin sergiden kaldırılmasını istediler. Oysa bu figürlerdeki şişkin karınlar ve diğer fiziksel özellikler, Marasmus ve Kwashiorkor gibi bilimsel olarak tanımlanmış hastalıkların belgelenmiş belirtilerinin sanatsal bir anlatımıydı. Burada çıplaklık, başka bir bakış açısıyla ele alınmıyor; hastalıkların bedende yarattığı değişimler bilimsel gerçeklere dayanarak gösteriliyordu.
Bu talep, diğer öğrencilerin bir bölümünün tepkisine ve itirazına yol açtı. Benim için de bir üniversite ortamında, üstelik tıp ve beslenme bilimleri öğrencileri arasında, insan bedeninin bilimsel ve sanatsal sunumuna ilişkin böyle bir yaklaşımın ortaya çıkması şaşırtıcı ve üzücüydü. Bana göre insan bedenini ve hastalıklarını tanımak, bilimsel, özgür düşünceli ve önyargılardan uzak bir bakış gerektirir. Bu eserlerde insan bedeni utanılacak bir konu değil, tanınması, araştırılması ve anlaşılması gereken bir gerçekliktir.
Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesi’nde açtığım sergiden de benim için çok anlamlı ve hoş bir anım var. Bir gün öğrencilerin yemek fişlerini heykellerimden birinin içindeki boş kâseye bıraktıklarını fark ettim! Bu basit ama yaratıcı davranış beni çok etkilemişti. Çünkü izleyicilerin eserle bağ kurabildiğini ve onun taşıdığı anlamı gündelik yaşamlarıyla ilişkilendirebildiklerini gösteriyordu.
Bu iki deneyim, farklı açılardan bana çok şey öğretti. Biri toplumsal bilincin geliştirilmesinin ve bakış açılarının değişmesinin gerekliliğini, diğeri ise sanatın insanlarla doğrudan ilişki kurabilme gücünü ortaya koyuyordu.
Sonuç olarak, bu heykel dizisinin benim için değeri yalnızca heykelleri üretmiş olmamdan kaynaklanmıyor. Asıl değer, sanatı insani ve toplumsal bir sorunun anlatımına dönüştürebilmiş olmamdır. İnanıyorum ki sanat, yalnızca güzellik yaratmakla kalmayıp izleyicinin zihninde bir soru uyandırabildiği ve onu insan yaşamı ile insanlığın geleceği üzerine düşünmeye yöneltebildiği ölçüde gerçek işlevine yaklaşır.
2. Heykel çalışmalarınızda hangi malzemeleri kullanıyorsunuz? Özellikle kâğıt heykel tekniğinizin kendine özgü yönlerini ve üretim sürecinizi anlatır mısınız?
Sanat yaşamım boyunca heykel sanatında kullanılan malzeme ve tekniklerin büyük bölümüyle çalıştım. Her eser için malzeme seçimi; heykelin boyutlarına, yerleştirileceği ya da sergileneceği mekâna, bölgenin iklim koşullarına ve ulaşmak istediğim teknik ve estetik özelliklere bağlı olarak değişir.
Bununla birlikte, beni diğer çalışmalarım arasında özellikle tanınır kılan alan, kâğıttan heykel yapma tekniğimdir. Bu alanda kendime özgü bir yöntem geliştirdim. Sanat çevrelerinde bu yöntem “Ferhad Ebrahimi Tekniği” olarak anılmaktadır.
Bu yöntemde öncelikle eserin biçimine ve yapısına uygun, basit ve hafif bir iskelet oluşturuyorum. Daha sonra kâğıtları ipler yardımıyla bu iskelete bağlıyorum. İlk hacim ortaya çıktıktan sonra, istediğim biçime ve yapıya ulaşıncaya kadar farklı kâğıt katmanlarını ve yapıştırıcıyı aşamalı olarak yüzeye uyguluyorum.
Bu teknik, basit, hafif ve kolay ulaşılabilir bir malzemeden yararlanarak farklı boyutlarda ve biçimlerde heykeller üretmeme olanak sağlıyor. Benim için kâğıt yalnızca tüketilen bir malzeme değil, içinde keşfedilmeyi bekleyen geniş ve gizli yaratım olanakları barındıran bir sanat malzemesidir.
Üretim sürecinde teknik yapı, dayanıklılık, oranlar ve sanatsal anlatım arasında bir denge kurmaya özen gösteriyorum. Bana göre bir sanat tekniğinin önemi yalnızca ortaya çıkan son eserde değil, sanatçıya yeni bir ifade dili keşfetme imkânı sunmasında da yatar.
3. Yurt içinde ve uluslararası alanda katıldığınız sergi ve sanat etkinlikleri arasında sizi en çok etkileyen deneyimler hangileridir?
Sanat yaşamım boyunca yurt içinde ve yurt dışında çeşitli sergilere ve sanat etkinliklerine katılma fırsatı buldum. Bu deneyimlerin her biri, sanatsal bakışımı ve düşünce dünyamı farklı yönlerden etkiledi.
1992–1993 ve 2011–2012 yıllarında Tahran Çağdaş Sanatlar Müzesi’nde düzenlenen sergilere katılmam, 1991–1992 yılında Bakü’deki sanat etkinliklerinde yer almam ve 1996–1997 yıllarında Berlin ile Miami’de düzenlenen sergilere katılmam, meslek yaşamımın ilk dönemlerinde edindiğim değerli deneyimler arasındadır.
Sonraki yıllarda Türkiye’de, özellikle İstanbul ve Gazipaşa’da düzenlenen sanat buluşmalarına, sempozyumlara ve çeşitli etkinliklere katılmak, farklı sanatçılarla tanışmam ve değişik sanatsal yaklaşımları tanımam açısından önemli fırsatlar sundu. ArtContact İstanbul gibi sanat etkinliklerine katılmak ve kâğıt heykel yapımı üzerine atölye çalışmaları düzenlemek benim için çok değerli deneyimlerdi.
Bütün bu deneyimler arasında, sanatın yaşamla ve toplumsal sorumlulukla kurduğu bağ açısından benim için özel bir yere sahip olan etkinlik ise 2016–2017 yıllarında Tahran Tıp Bilimleri Üniversitesi’nde açtığım “Yetersiz Beslenmenin İnsan Anatomisi Üzerindeki Etkileri” başlıklı heykel dizisinin sergisidir.
Bu deneyim bana sanatın alışılmış galeri ortamlarının dışına çıkabileceğini, bilimsel ve eğitsel kurumlarda da insanları düşünmeye ve tartışmaya davet edebileceğini gösterdi.
Bana göre uluslararası alanda yer almak, eserleri yalnızca başka ülkelerde sergilemek anlamına gelmez. Aynı zamanda düşüncelerin paylaşılması, kültürlerin tanınması ve farklı dillere ve geçmişlere sahip insanların sanat aracılığıyla birbirlerini anlayabilmeleri için bir fırsattır.
Her sergi benim için yeni bir deneyim oldu. Bu deneyimler yalnızca başkalarının eserlerini daha iyi tanımama yardımcı olmakla kalmadı, kendi çalışma yöntemimi ve sanatsal bakışımı da yeniden değerlendirmemi sağladı.
4. Uzun sanat yaşamınız boyunca karşılaştığınız en büyük kişisel veya mesleki zorluk neydi? Hiç sanatı bırakmayı düşündünüz mü?
Sanat yaşamımdaki en önemli zorluklardan birinin, sanatsal bağımsızlığımı korumak ve her zaman alışılmış, bilinen kalıplara sığmayan bir yolda üretmeye devam etmek olduğunu düşünüyorum.
Sanat benim için hiçbir zaman yalnızca bir meslek ya da geçim kaynağı olmadı. O, dünyayı tanımanın, düşüncelerimi ifade etmenin ve insanlarla iletişim kurmanın bir yoludur. Bu nedenle yaşamımın farklı dönemlerinde tiyatrodan yazarlığa, heykelden teknik araştırmalara ve eğitim çalışmalarına kadar farklı alanları deneyimlemeyi gerekli gördüm.
Böyle bir yolda ilerlemenin çeşitli güçlükleri olması doğaldır. Bazen yeni bir sanat anlayışını tanıtmak için çaba göstermek, bazen izleyicinin güvenini yeniden kazanmak, bazen de sanat hakkındaki sınırlayıcı düşüncelere karşı durmak gerekir.
Bu süreçte Tahran Tıp Bilimleri Üniversitesi’ndeki sergimde olduğu gibi, farklı izleyici tepkileriyle karşılaşmam da sanatın herkes tarafından aynı biçimde algılanmadığını bana bir kez daha hatırlattı. Ancak tam da bu görüş ayrılıkları, daha fazla tartışmanın ve bilinçlenmenin önünü açabilir.
Sanatı bırakmayı hiç düşünüp düşünmediğimi sorarsanız, benim için sanatın geçici bir uğraş olmadığını ve ondan kolayca vazgeçilemeyeceğini söyleyebilirim. Zaman zaman koşullar zorlaşmış olabilir; ancak yaratma isteği ve yeni yollar arama tutkusu beni her zaman yoluma devam etmeye yöneltti.
Belki de bir sanatçının en büyük sermayesi, eserlerinin ve sergilerinin sayısı değil, gerçeği arama konusundaki kararlılığı ve kendi düşüncesine, kendi sanatsal diline bağlılığıdır.
5. Sizce İran sanatının uluslararası sanat ortamında daha fazla tanınması ve hak ettiği yeri bulması için neler yapılmalıdır?
Bana göre İran sanatı çok değerli bir kültürel geçmişe ve büyük yaratıcı olanaklara sahiptir. Ancak uluslararası sanat ortamında daha fazla görünür ve tanınır olması için yalnızca bu geçmişe sahip olmak yeterli değildir. Sanatçıların eserlerini, düşüncelerini ve deneyimlerini dünya çapında sürekli ve profesyonel bir biçimde paylaşabilecekleri koşulların oluşturulması gerekir.
Ortak sergilerin düzenlenmesi, müzeler ve sanat kurumları arasında ilişkilerin geliştirilmesi, sanatçıların uluslararası sempozyumlara ve etkinliklere katılımının desteklenmesi, ortak araştırma ve eğitim olanaklarının sağlanması bu amaca katkıda bulunabilecek önemli adımlardır.
Ayrıca eserlerin belgelenmesi, sanatçıların güvenilir özgeçmişlerinin hazırlanması, sanat araştırmalarının farklı dillere çevrilerek yayımlanması ve yeni iletişim araçlarının doğru kullanılması büyük önem taşımaktadır. Çok sayıda yetenekli sanatçı, kendilerini tanıtacak olanaklara ve profesyonel bağlantılara sahip olamadıkları için dünya çapında hak ettikleri ölçüde tanınamamaktadır.
Ancak bundan da önemli bir nokta var: İran sanatını yalnızca geçmişine dayanarak tanıtmamalıyız. Kültürel mirasımız büyük bir zenginliktir; fakat yaşayan sanat, günümüz insanının sorunları ve sorularıyla da ilişki kurabilmelidir.
Sanatçıların ülkeler arasında kültürel bağlar kurulmasındaki rolünü son derece önemli buluyorum. Bir sanatçı, ortak bir dile ihtiyaç duymadan, eseri aracılığıyla başka kültürlerden insanlarla iletişim kurabilir. Sanat, farklılıkları tanımak ve aynı zamanda insanlığın ortak değerlerini keşfetmek için önemli bir fırsattır.
Türkiye’deki sanat etkinliklerine katılmam ve farklı ülkelerden sanatçılarla kurduğum ilişkiler, kültürel iletişimin karşılıklı anlayış, saygı ve gerçek iş birliği temelinde geliştiğinde derin ve kalıcı olabileceğine dair inancımı güçlendirdi.
Bence sanatçılar ülkelerinin kültür elçileri olabilirler. Ancak bunu sloganlarla değil, eserlerinin niteliği, düşünceleri ve sanatsal üretimlerinde ortaya koydukları içtenlikle gerçekleştirebilirler.
6. Geleceğe yönelik henüz gerçekleştiremediğiniz hangi sanatsal projeniz veya hayaliniz var?
Sanat yaşamım boyunca sürekli yeni fikirler ve projeler geliştirdim. Bunların bir bölümü hayata geçti, bir bölümü ise hâlâ zihnimde ve araştırma defterlerimde varlığını sürdürüyor.
En eski ve sürekli hayallerimden biri, sanatın insanların gündelik yaşamında daha fazla yer edinmesidir. Özellikle kamusal alan heykelciliğinin kentlerin kültürel kimliğinin daha güçlü bir parçası hâline gelmesini istiyorum. Heykelin yalnızca dekoratif bir unsur olarak değil, kentin tarihiyle, kültürüyle, yaşam çevresiyle ve insanlarının düşünce dünyasıyla ilişki kuran bir eser olarak var olmasını önemsiyorum.
1990–1991 yılından bu yana kesintisiz olarak kamusal alan heykelciliği üzerine çalışıyorum. Bu yıllar içinde edindiğim deneyimler bana bir kent heykelinin, sıradan bir sanat eserinin ötesine geçerek insanların ortak belleğinde kalıcı bir simgeye dönüşebileceğini gösterdi.
Estetik değerlerinin yanı sıra insani, kültürel ve bilinçlendirici mesajlar taşıyan büyük ölçekli kent projelerini hayata geçirmek için daha fazla fırsat bulmayı arzuluyorum.
Ayrıca kâğıt heykel yapımı konusunda geliştirdiğim teknik ve edindiğim deneyimleri genç kuşaklara aktarmak istiyorum. İnanıyorum ki her sanatçının, kendi eserlerini üretmenin yanı sıra, deneyimlerini paylaşmak ve gelecek kuşakların gelişimine katkıda bulunmak gibi bir sorumluluğu da vardır.
Sanatsal hayalimi tek bir cümleyle ifade etmem gerekirse şöyle derim:
“Yalnızca bakılmak için değil, insanın zihninde ve duygularında yaşamaya devam etmek, sorular uyandırmak ve yaratıldıkları yıllardan çok sonra bile izleyicileriyle konuşmayı sürdürmek için eserler üretmek istiyorum.”
Benim için bir sanat eserinin tamamlanması, arayışın sona ermesi anlamına gelmez. Her eser, yeni bir sorunun ve yaratım yolculuğunda yeni bir yolun başlangıcı olabilir.
—
BİR İNSANA DOKUNMAK: SANATIN İNSANLA BULUŞTUĞU YER
Ferhad İbrahimî’nin anlatımında dikkat çeken en önemli noktalardan biri, sanatı hiçbir zaman yalnızca biçim ve estetik üzerinden değerlendirmemesidir. Onun için sanat; araştırmak, sorgulamak, toplumsal gerçekleri görünür kılmak ve insanlığın ortak sorunlarına dikkat çekmektir.
Kâğıttan heykellerle başlayan teknik arayışları, kamusal alanlarda hayat bulan eserleri, bilimsel verilerden beslenen çalışmaları ve toplumsal duyarlılığı merkeze alan üretimleri, sanatçının çok yönlü düşünce dünyasını ortaya koymaktadır.
Özellikle açlık ve yetersiz beslenme üzerine gerçekleştirdiği heykel dizisi, sanatın bazen bir istatistikten çok daha güçlü bir anlatım dili olabileceğini hatırlatmaktadır. Çünkü kimi gerçekler yalnızca anlatıldığında değil, insanın karşısına bütün çıplaklığıyla çıktığında anlam kazanır.
Bu söyleşi bize bir kez daha gösteriyor ki sanatçının sorumluluğu yalnızca eser üretmek değildir. Aynı zamanda yaşadığı dünyaya tanıklık etmek, insanlığın sorunlarına duyarlı olmak ve gelecek kuşaklara düşünsel bir miras bırakmaktır.
Ferhad İbrahimî’ye sanat yaşamındaki üretimlerinin, araştırmalarının ve uluslararası kültür sanat çalışmalarının devamını diliyor; düşüncelerini ve deneyimlerini bizlerle paylaştığı için teşekkür ediyoruz.
Çünkü bazen bir heykel, bir kitap ya da bir sanat eseri, kelimelerin anlatamadığını anlatır. Bazen de bir sanatçının yaşam öyküsüne dokunmak, insanlığın ortak hikâyesine dokunmaktır.
BİR İNSANA DOKUNMAK – KÜLTÜR SANAT KÖŞESİ
Hülya Gülmez
ACİLHABER Kültür Sanat Köşe Yazarı
Ressam ve Heykeltıraş
USART – Uluslararası Kültür Sanat Topluluğu ve Sağlık Eko Turizm Derneği Kurucu Başkanı
