Hülya Gülmez’in bu haftaki konuğu Ressam, Şair ve Yazar Halil Gülel.
Bazı hayat hikâyeleri vardır; insanın yalnızca gözlerine değil, yüreğine de dokunur. Bir çocuğun hastane odasında eline aldığı boya kalemleri, yıllar sonra onu resim sanatına, edebiyata ve şiire uzanan uzun bir yolculuğa taşır. Yaşamın karşısına çıkardığı zorluklara rağmen üretmekten vazgeçmeyen insanlar, bazen kendi hikâyeleriyle başkalarına da ilham verir.
Bu haftaki konuğumuz Halil Gülel, 1955 yılında Denizli’nin Çal ilçesine bağlı Yukarıseyit köyünde dünyaya geldi. Çocuk yaşta geçirdiği çocuk felci nedeniyle zorlu bir yaşam mücadelesi veren Gülel’in sanatla tanışması, tedavi amacıyla bulunduğu Ankara’daki Hacettepe Çocuk Hastanesi’nde gerçekleşti. Hastane odasında başlayan resim tutkusu, onu İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’ne, ardından Düsseldorf Güzel Sanatlar Akademisi’ne taşıdı.
Almanya’da yaklaşık kırk yıl resim ve Türkçe öğretmenliği yapan Gülel, ressam kimliğinin yanı sıra şiir, öykü ve edebiyat alanındaki çalışmalarıyla da üretmeye devam etti. Eserlerinde Türk dili, kültürü, tarih, insan ve toplumsal hafıza önemli bir yer tutuyor.
Sanatın farklı dallarında bir ömür boyunca üretmiş olan Halil Gülel ile çocukluk yıllarından sanat eğitimine, Almanya’daki yaşamından şiir ve edebiyat çalışmalarına, kültürel kimlikten genç kuşaklara bırakmak istediği değerlere uzanan bir söyleşi gerçekleştirdik.
Bir İnsana Dokunmak, bu hafta Halil Gülel’in sanatla şekillenen yaşamına ve düşünce dünyasına konuk oluyor.
—
1. Sanatla İlk Karşılaşma: Bir Hastane Odasında Başlayan Yolculuk
Sayın Halil Gülel, sanat yolculuğunuz Denizli’nin Çal ilçesine bağlı Yukarıseyit köyünde başladı. Çocukluk yıllarından itibaren resme ve edebiyata ilgi duyan bir insan olarak sizi sanatla buluşturan ilk anıyı, ilk heyecanı bizimle paylaşır mısınız? O yıllardaki hayalleriniz bugünkü sanatçı kimliğinizin oluşumunda nasıl bir rol oynadı?
Halil Gülel:
20 Haziran 1955 tarihinde Denizli’nin Çal ilçesine bağlı Yukarıseyit köyünde doğdum. Dünyaya geldiğimde babam Osman Gülel, Aydın’ın Bozdoğan ilçesindeki baraj inşaatında çalışıyormuş. Beni ancak doğumumdan bir ay sonra görebilmiş.
İki yaşına geldiğimde çocuk felcine yakalanmışım. Hastalık nedeniyle ayaklarım tutmaz olmuş ve yürüyemez hâle gelmişim. Ailem, o günün şartlarında çare aramış ancak bir sonuç alamamış. Hatta geleneksel yöntemlere başvurarak belime yılan sarmışlar, korkuyla ayağa kalkabileceğim umuduyla beni canlı yengeçlerin arasına bırakmışlar. Fakat bütün bunlara rağmen yürüyememişim.
Dört yaşına yaklaşırken köyümüzde bakkallık yapan ve askerlik döneminde iğne yapmayı öğrenmiş bir kişi, herhangi bir test yapılmadan bana penisilin iğnesi uygulamış. Bu iğneden sonra baldır kaslarımın işlevi tamamen kaybolmuş.
1959 yılında köyümüze yedek öğretmen olarak Orhan Erişen geldi. Evimiz köyün ortasındaydı. Annem beni büyük kapının önüne bir çulun üzerine oturtur, yoldan geçenleri ve çeşmeye gelen insanları seyretmemi sağlardı. Bir de köyümüzün güzel kırmızı çamurundan getirerek önüme koyardı. Ben de o çamurdan kendime oyuncaklar yapardım.
Orhan Öğretmen beni bir süre gözlemlemiş. Bir gün babama, beni Ankara’ya götürerek tedavi ettirebileceğini söylemiş. Kahvecilik yapan ve imkânları sınırlı olan babam, çaresizlik içinde bir vekâlet kâğıdı hazırlayıp imzalamış ve benim öğretmenle birlikte Ankara’ya gitmeme izin vermiş.
Şubat 1960’ta, yarıyıl tatilinde Orhan Öğretmen ile Ankara’ya gittik. Kendilerinin evi Hacettepe Çocuk Hastanesi’ne yakındı. Öğretmenim beni hastaneye götürerek görevli profesöre durumumu anlattı. Doktorlar da tedavimi üstlendiler. Belirli bir süre içerisinde on bir ayrı yerimden ameliyat oldum. Bu ameliyatların sonucunda ayağa kalkabilecek ve baston yardımıyla yürüyebilecek duruma geldim.
Aslında benim resim sanatıyla tanışmam da bu hastanede başladı. Köyde boya kalemim, resim defterim yoktu. Bunları alabilecek imkânımız da bulunmuyordu.
Hacettepe Çocuk Hastanesi’nde yatarken Ankara’daki bir sivil toplum kuruluşundan bir grup kadın, bayram günü hastanede bulunan yoksul ve kimsesiz çocukları sevindirmek amacıyla ziyarete geldi. Bize oyuncaklar, yiyecekler ve resim malzemeleri getirdiler. Oyuncağıma çok sevindim ama pastel boyalarım ve resim defterim beni daha da mutlu etti.
Yaşadığım acıların arasında defterimi yukarı kaldırarak resimler çizmeye başladım. İlk çalışmalarım hemşirelerin ve bakıcıların dikkatini çekti. Yaptığım resimleri onlara hediye ediyordum. Daha sonra doktorlar da resimlerimi görüp beğenmeye başladılar.
Bir gün, ameliyatlarımla ilgilenen Profesör Dr. Şakir Memikoğlu resimlerimi gördü. Çok beğendi, yanıma geldi, başımı okşadı ve bana, “Yaptığın resimleri bana vereceksin, ben de sana boya kalemleri getireceğim.” dedi.
İşte o günden sonra resim çizmek ve boyamak hayatımın merkezine yerleşti.
Ameliyatlardan sonra köyüme döndüğümde de resim yapmaya devam ettim. Askerî bandoda trompet çalan dedem Hüseyin Gülel sanata meraklı bir insandı. Özellikle resim sanatını severdi. Bana bildiği kadarıyla sanatla ilgili güzel şeyler anlatır, merakımı ve hayal gücümü geliştirmeme yardımcı olurdu.
2. Akademiden Düsseldorf’a: İki Farklı Sanat Dünyası
1980 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yüksek Resim Bölümünden mezun oldunuz. Ardından Düsseldorf Güzel Sanatlar Akademisi’nde eğitim aldınız. Bu iki farklı sanat ortamı, resim anlayışınızın ve sanatsal dilinizin gelişimini nasıl etkiledi? Akademik sanat eğitiminin size kazandırdığı en önemli değer ne oldu?
Halil Gülel:
Denizli Lisesini bitirdikten sonra İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nin açtığı yetenek sınavlarına girdim. İç Mimarlık ve Yüksek Resim bölümlerini doğrudan kazandım. Böylece sanat eğitimime disiplinli ve bilinçli bir şekilde başlamış oldum.
İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi, dünyaca tanınan, kendine özgü bir eğitim sistemi bulunan saygın bir yükseköğretim kurumuydu. Desen ve anatomi, özellikle nü çalışmaları, disiplinli ve uzun süreli derslerdi. Sanat üzerine yazılmış kitapları okuyup özümseyerek, teorik bilgileri uygulamayla birleştirerek klasik sanat eğitimi aldım.
Babam 1962 yılında Federal Almanya’ya misafir işçi olarak gitmiş, 1974 yılında da ailemizi yanına almıştı. Akademide öğrenciyken 1975 yılında tedavi amacıyla Almanya’ya gittim.
Ailemin yanına gittiğimde Almanya’ya ilk gelen işçilerin ne kadar güç ve zor şartlarda yaşadıklarını gördüm. Babam beni bazı müzelere götürdü. Özellikle Amsterdam’daki müzede Rembrandt’ın eserlerini görmek beni çok etkiledi.
Türkiye’de o yıllarda orijinal sanat eserlerini görme imkânımız oldukça sınırlıydı. Genellikle kopyalarını ve baskılarını görüyorduk. Ancak bunların orijinal eserlerle aynı etkiyi yaratmadığını orada anladım. Sanat eğitiminde orijinal eserleri görmenin ne kadar önemli olduğunu bizzat yaşayarak öğrendim.
1980 yılında, daha önce çizimlerimi görerek kaydımı gerçekleştiren Düsseldorf Sanat Akademisi’ne geldim ve eğitimime başladım. Türkiye’de aldığım klasik sanat eğitiminin ardından burada farklı bir anlayışla karşılaştım. Serbest, hızlı ve daha özgür bir resim çalışma sistemi vardı.
Buradaki hocalar müdahaleci olmaktan çok yönlendirici bir rol üstleniyorlardı. Türkiye’de modelden resim çizerken bir konuyu en az bir veya iki hafta çalıştığımız olurdu. Düsseldorf’ta ise bazen bir haftalık çalışmanın karşılığı bir saate kadar inebiliyordu. Fazla ayrıntıya girmeden çizginin sertliği ve kalınlığı, ışık ve gölge kullanılarak desenler ve figürler oluşturuluyordu.
Burada orijinal eserlere ulaşmak da her zaman mümkündü.
Toplumun resim sanatı konusundaki bilgisinin ve sanatla kurduğu ilişkinin, bizim toplumumuzdaki durumla karşılaştırıldığında çok farklı olduğunu gördüm. Bu farkı bizzat yaşayarak anladım.
Bizde çoğu zaman resim sanatının özünden ziyade sanatçının ilginç hayat hikâyeleri dikkat çekiyor. Örneğin Van Gogh’un kulağıyla ilgili hikâyesi, resim sanatına kazandırdığı yeniliklerden daha fazla biliniyor.
Avrupa’da insanlar özel günlerinde para vererek resim satın alıp evlerine asabiliyorlardı. Bizde ise o dönemlerde “Resme para mı verilir?” anlayışıyla karşılaşmak mümkündü.
Bir ressam için “Sen bir resim yap, ben de ona güzel bir çerçeve yaptırayım.” sözü oldukça incitici bir yaklaşımdır. Çünkü resim satın almak yerine sanatçıdan hediye bekleyenler de vardı. Hatta bazen çerçeve, resmin kendisinden daha önemli görülüyordu.
3. Renklerin Ardındaki Düşünce: Bir Ressamın Yaratım Süreci
Resimlerinizi incelediğimizde renk, kompozisyon, duygu ve anlatımın bir araya geldiği kendinize özgü bir sanat dünyası görüyoruz. Bir tabloya başlarken sizi harekete geçiren şey nedir? Doğadan, insan yaşamından, toplumsal olaylardan veya belleğinizde yer eden anılardan hangileri sanatınıza daha fazla yön veriyor? İzleyicinin eserleriniz karşısında nasıl bir duygu ve düşünce yolculuğuna çıkmasını istersiniz?
Halil Gülel:
Ailemin Almanya’da olması nedeniyle ben de Düsseldorf’a geldim ve akademide eğitimime başladım. Eğitimimi tamamladıktan sonra iş bulup burada kaldım.
Almanya’ya gelmemin sanat hayatım üzerinde çok büyük etkisi oldu. Bunların başında özgür düşünceyi, özgür aklı ve sorgulamayı burada bizzat yaşayarak öğrenmem geliyor. Başka kültürlerin de olduğunu, onların da kendilerine göre doğruları ve güzellikleri bulunduğunu yaşayarak gördüm.
Biz Türkler sanat ve kültür üzerine konuşurken bazen en iyisinin bizde olduğunu düşünürüz. Olabilir de… Ancak özellikle kültürler arası konuşmalarda karşı tarafın yerine kendimizi koymak, empati yapmak ve farklı bakış açılarını anlamaya çalışmak gerekir. Tek doğrunun ve tek güzelin yalnızca kendimizde olduğunu düşünmek, başka kültürleri tanımamızı zorlaştırır.
Biz daha çok sloganlarla yürütülen tartışmaları seviyoruz. Örneğin, “Sanat sanat için midir, yoksa sanat halk için midir?” sorusu ülkemizde yıllardır tartışılır.
Benim düşünceme göre sanat, öncelikle kendi estetik ve sanatsal ölçütleri içerisinde gelişmelidir. Sanat için yapılan üretim, toplum sanatı anlayabilecek seviyeye gelinceye kadar bu özgürlüğünü korumalıdır. Sanatı halkın mevcut seviyesine indirgersek sanatsal ilerlemenin önünü kapatmış oluruz. Konu halkın konusu olabilir; ancak kompozisyon, çizgi, renk ve ahenk sanatın kendi kurallarına göre oluşturulmalıdır.
Bir resim yapmaya başlamadan önce onu içimde, gönlümde, beynimde ve hayalimde düşünürüm. Oluşması için ne gerekiyorsa araştırır, geliştiririm. Ondan sonra çizer veya boyarım.
Yıllar önce gördüğüm bir insanın portresini hafızama kaydetmişsem aradan yıllar geçse bile yeniden çizebilirim.
Bir resme başladığımda ilk hareket ettiğim nokta her zaman aynı kalmaz. Resim yapmak benim için bir anlamda macera gibidir. Çalışma ilerledikçe yeni şeyler ilgimi çeker. Onları da resme ekleyerek çalışmamı geliştiririm.
Genellikle resimlerimin konusunu ve özünü izleyiciye, “Ben bu resmi şöyle yaptım.” diyerek açıklamam. Çünkü izleyicinin eserimden alacağı etkiyi sınırlandırmak istemem.
Bu yaklaşımımı, “Siz resimde ne görüyorsanız odur.” cümlesiyle ifade ederim. Bu nedenle bazı izleyiciler resimlerimi gördüklerinde, “Sanki benim içimi çizmişsiniz.” derler. Eğer konuyu önceden sınırlandırırsam izleyicinin kendi dünyasından bir anlam bulmasına engel olabilirim.
4. Gurbet, Kimlik ve Kültürel Hafıza
Uzun yıllardır Almanya’nın Düsseldorf kentinde yaşıyorsunuz. Göç, gurbet ve aidiyet kavramları hem bireysel hem de toplumsal hafızada derin izler bırakıyor. Almanya’da geçen yaşamınız ve tanıklık ettiğiniz Türk toplumunun deneyimleri resimlerinize nasıl yansıdı? Sizce sanat, insanın doğduğu topraklarla bağını korumasında nasıl bir köprü görevi üstleniyor?
Halil Gülel:
Türklerin Almanya’ya misafir işçi olarak gelmesi ve burada çeşitli olaylarla karşılaşması, yıllardır yeterince üzerinde durmadıkları kimlik ve kültür konularını gündeme getirdi.
İçinde yaşadığımız Alman toplumu; Alman kimliğine, kültürüne, tarihine, sanatına ve diline, yani Almancaya oldukça bağlıdır. Bu değerlerin bilincinde olan bir toplumla karşılaştım.
Bizde ise bazen doğuştan gelen kimliğimizi yeterince tanımadan siyasi veya dinî tercihlerimizi kimliğimizin önüne koyabiliyoruz. Son 500 yıldır horlandığını düşündüğüm Türklük ve Türkçe meselesi de bu açıdan önemlidir.
Türkçe, okullarımızda her zaman hak ettiği önemi göremiyor. Dilin kimlik üzerindeki etkisinin yeterince farkında olmayan bir toplum kesimiyle de karşılaştım. Buradaki Türklere Türkçenin önemini anlattığım zaman, bana “Allah bize öbür dünyada Türkçeden mi soracak?” diye cevap verenler oluyordu. Başka ulusların dillerini dinî gerekçelerle kutsallaştırırken Türkçeyi basit bir iletişim aracı olarak görmenin doğru olmadığını düşünüyorum.
Almanya’ya göç sayesinde vatan, dil, kültür, tarih ve sanat bilincine zamanla daha fazla varıldı. Ancak Türklük ile ırkçılığı birbirine karıştıran bazı siyasi ve dinî çevreler, cemaatler ve ideolojiler nedeniyle kültürel açıdan aşınmalar da yaşandı. Buna rağmen yeni neslin dilin kimlikle olan bağını kavramaya başlaması, gelişmeler henüz sınırlı olsa da sevindiricidir.
Ne yazık ki gurbetin ve özlemin oluşturduğu duygusal ortamdan yararlanan bazı siyasi ve dinî çevrelerin, yoksul insanlarımızı istismar ettiğine, onların kimliklerini aşındırdığına ve Türk büyükleriyle milletimiz hakkında gerçek dışı iddialar ortaya attığına tanık olduk. Hatta hayalî devlet projeleriyle karşılaştık. Zaman içerisinde bu çevrelerin kendi içlerindeki farklı gruplar tarafından da iddialarının sorgulandığını gördük.
Okumayan, araştırmayan ve sorgulamayan bir toplum hâline gelmenin bedelini ağır ödüyoruz. Özellikle dinî kavramlarla süslenen bazı söylemler doğru kabul edildi. Yıllarca yoksul insanlarımızın birikimleri çeşitli holdinglere, şirketlere, tekkelerine ve siyasi oluşumlara aktarıldı. İnsanlarımızın sömürüldüğünü düşünüyorum. Bu sistemin bazı yerlerde hâlâ devam ettiğine inanıyorum.
5. Fırçadan Kaleme: Resim ve Şiirin Ortak Dili
Ressam kimliğinizin yanında çok sayıda şiir kitabına da imza attınız. Şiirlerinizde hece ölçüsünü ve halk edebiyatının geleneksel anlatım biçimlerini tercih ediyorsunuz. Şiir sizin için bir duygu ifadesi mi, düşünce aktarımı mı, yoksa kültürel belleği geleceğe taşımanın bir yolu mu? Resimle şiir arasında nasıl bir bağ kuruyorsunuz?
Halil Gülel:
İnanışıma göre bir insanda güzel sanatların herhangi bir alanına yönelik yetenek varsa o kişinin yakın veya uzak başka yetenekleri de mutlaka bulunabilir. Ben de bu düşünceyle resim, şiir, hikâye ve edebiyat çalışmalarını bir arada yürütüyorum. Elbette resim eğitimi aldım ve ressam olarak hayatıma devam ediyorum.
Şiire olan ilgimin ilk temelleri ilkokul yıllarında atıldı. Bayramlarda halkın karşısında şiir okumak bana büyük bir zevk veriyordu. Özellikle dedem, okuyacağım şiirleri evde yüklük perdesinin önünde defalarca okutuyordu. Her okuyuşumda ses tonuma, el ve kol hareketlerime, bakışıma ve yüz ifadelerime dikkat etmemi isterdi. Bu çalışmalar sırasında şiir okuma yeteneğimi fark ettim ve geliştirmeye çalıştım.
Türkçe ve edebiyat öğretmenlerimin de etkisiyle halk edebiyatını ve divan edebiyatını tanıdım. Ortaokul ve lise yıllarımda şiir yazma ve okuma yarışmalarında art arda birincilikler kazandım. Hatta “Turnalar” adlı yazımda, kazandığım bir şiir yarışmasının hikâyesini de anlattım.
Bence şiirde üç ayrı yetenek vardır.
Birincisi şiir yazma yeteneğidir. Herkes şiir yazamaz. Hatta Türk dili profesörü olsa bile bir dörtlük yazamayabilir. Ancak hiçbir okulda eğitim almamış olan Âşık Veysel ve Homeros gibi isimler büyük şiirler ve destanlar ortaya koymuştur. Şiir yazmak gerçekten bir yetenektir; bu yeteneği geliştirmek ise çok önemlidir.
İkinci yetenek şiiri okuyabilmektir. Herkes şiir yazamaz; şiir yazan herkes de onu etkili biçimde okuyamaz. Bazı insanlar şiir yazamadıkları hâlde kelimeleri yaşatarak çok güzel şiir okurlar. Bu da ayrı bir yetenektir.
Üçüncü yetenek ise şiirin özünü ve anlamını kavrayabilmektir. Bir insan şiir yazamasa, hatta güzel okuyamasa bile şiirde anlatılanı yüreğinde hissedebilir. Şiiri anlamak da başlı başına bir yetenektir.
Bana resimle şiir arasında bir tercih yapmam söylense elbette resim sanatını seçerim. Ancak şiiri de hiçbir zaman bırakmam.
Bu iki sanat dalı arasındaki ilişkiyi şu cümleyle ifade ediyorum: “Fırçayla yaparsan resim oluyor, kalemle yazarsan şiir oluyor.” Şiir kelimelerle, resim ise renkler ve çizgilerle yapılan bir sanattır.
6. Tarih, Kültür ve Gelecek Kuşaklara Bırakılan Edebî Miras
“Onların Destanı”, “Yarının Adı Ümittir”, “Türk Dünyası Destanı”, “Türk Birliğine Doğru” ve “Bosna’da Bir Gülüm Vardır” gibi eserlerinizde tarih, kültür, yurt sevgisi ve toplumsal duyarlılık öne çıkıyor. Bu eserleri kaleme alırken sizi en çok etkileyen düşünce ve yaşanmışlıklar nelerdi? Bir sanatçının kendi toplumunun tarihine ve kültürel değerlerine karşı nasıl bir sorumluluğu olduğunu düşünüyorsunuz?
Halil Gülel:
Biz Türklerde şiir çok önemli bir yere sahiptir. Çünkü dilimiz, kendine özgü ölçü ve ahenk yapısıyla güçlü bir edebiyat geleneği oluşturmuştur. Osmanlı tarihine baktığımızda geçmişten günümüze ulaşan dört yüzün üzerinde divan, dönemin tarihini ve düşünce dünyasını anlamamız açısından önemli kaynaklardır. Tarihimizi ve felsefemizi güzel Türkçemizle, başka dillerden etkilenmiş olsa bile güçlü bir edebî birikimle ortaya koymuşuz.
Benim şiirlerimde de Türk milletinin dünya görüşü, kültürü, günlük yaşamı, inancı, insan sevgisi ve öğütleri ön plana çıkar.
Türk sanatı ve mitolojisine baktığımızda inanç dünyamızda şekillendirilmiş bir put anlayışının bulunmadığını görüyoruz. Türklerin Tanrı anlayışı soyuttur ve Tanrı’ya belirli bir biçim verilmemiştir. Bu anlayışın Türk dilinin ve düşünce dünyasının gelişiminde de etkili olduğunu düşünüyorum.
Yusuf Has Hacib, Kaşgarlı Mahmut, Korkut Ata ve yüzlerce dervişin ortaya koyduğu eserler, bu kültürel zenginliğin önemli göstergeleridir.
Ben de hayalimde “Mehlika Sultan” adını verdiğim bir karakter oluşturdum. Bu karakter aracılığıyla Türk milletine söylemek istediklerimi aktarmaya ve Türklerin dünya görüşünü yansıtmaya çalışıyorum.
On iki cilt olarak planladığım bu eser dizisini henüz tamamlamış değilim. İlk iki cildini, “Bir Güzelden de Güzeldir Mehlika Sultan” ve “Bir Ümittir Mehlika Sultan” adlarıyla yayımladım. Bu eserlerde güzellik ve ümit düşüncelerini işledim. Her iki kitap da Kitapyurdu üzerinden temin edilebilir.
Günümüzde kavramları birbirine karıştıran bir toplum olduğumuzu düşünüyorum. Özellikle devlet, millet ve hükümet kavramlarını birbirinden ayırmamız gerekiyor. Devlet, her zaman gerekli olan bir kurumdur. Türklerde devletin olmadığı dönemlerde toplumun dağılma ve başka uluslar içerisinde erime tehlikesiyle karşı karşıya kaldığını tarihimizde gördük. Bu nedenle “Ya devlet başa, ya kuzgun leşe.” sözü söylenmiştir.
Bugün bir siyasi kişi veya yönetim iş başındadır, yarın bir başkası olabilir. Birbirimizi kötüleyerek tarih yazamayız. Tarihten ders çıkarmalı ve gelecek kuşaklara düşüncelerimizi güzel bir dille aktarmalıyız.
Hiçbir şey zorla ve değişmez biçimde belirlenemez. Zaman ilerliyor; bilimsel ve teknolojik gelişmelerin yanı sıra sosyolojik ve kültürel değişimler de yaşanıyor. Bu gelişmelere gözümüzü ve aklımızı kapatamayız.
7. Edebiyatın Farklı Dallarında Üretmek: Bir Sanatçının İfade Özgürlüğü
Şiir ve resim çalışmalarınızın yanı sıra “Yabanda Solan Güller” ve “Bizim Köyden Mektuplar” gibi öykü kitaplarınız, ayrıca kültür ve kimlik üzerine düşünce eserleriniz bulunuyor. Farklı edebiyat türlerinde üretmek size nasıl bir ifade özgürlüğü sağlıyor? Bir öykü, şiir veya resim aracılığıyla anlatmayı tercih ettiğiniz konular arasında nasıl bir ayrım yapıyorsunuz?
Halil Gülel:
Daha önce de belirttiğim gibi, Yaradan bir insana bir yetenek vermişse onunla bağlantılı başka yetenekler de bulunabilir. Şiirin yanında hikâye, makale, roman ve tiyatro oyunu gibi eserler ortaya koyabilmek mümkündür. Elbette bunun için çok okumak, araştırmak ve insanın kendisini sürekli geliştirmesi gerekir.
Ben de şiir, hikâye, roman, makale ve tiyatro oyunu gibi farklı türlerde eserler verebilmek için kendimi geliştirmeye çalıştım.
Son yıllarda Kitapyurdu üzerinden yayımlanan öykü kitaplarım bu çalışmalarımın güzel örnekleridir. Bazı hikâyelerim düzenlenen yarışmalarda ödüller de aldı. Ancak ben bir ödül kazanmak için eser yazmıyor veya resim yapmıyorum.
Öncelikle kendimi ifade etmek ve ortaya koyduğum eserin mutluluğunu yaşamak için resim yapıyor, şiir yazıyor ve edebiyatla ilgileniyorum. Bir sanatçının veya şairin kendisini ifade etmek için ortaya koyduğu çalışma eserdir. Bunun dışındaki çalışmalar ise sipariş niteliği taşıyabilir. Her siparişin tam anlamıyla bir sanat eseri olduğunu söylemek mümkün değildir.
Bir düşüncemi fırçayla tuvale veya kâğıda aktarırsam resim ortaya çıkar. Aynı düşünceyi ya da başka bir düşünceyi hece, kelime ve cümlelerle ifade edersem şiir, öykü veya edebî bir yazı meydana gelir.
Elbette resimde ve edebiyat çalışmalarımda kendime ait konularım, fikirlerim ve ölçütlerim var. Şiir yazmak uğruna inancıma, dünya görüşüme ve sanat anlayışıma aykırı konuları işlemem. Resim ve edebiyat çalışmalarımda benim de kırmızı çizgilerim bulunur.
8. Eğitimci Kimliğiyle Sanata Bakış: Gençlerin Yaratıcılığı ve Geleceği
Uzun yıllar öğretmenlik yaptınız ve eğitim hayatına önemli bir emek verdiniz. Bir eğitimci olarak genç kuşakların sanata yaklaşımını yakından gözlemleme fırsatınız oldu. Bugünün gençleri resim, şiir ve edebiyatla ne ölçüde ilgileniyor? Sanat eğitiminin bireyin düşünce dünyasına, estetik algısına ve toplumsal duyarlılığına katkısı sizce nedir?
Halil Gülel:
Yaklaşık kırk yıl boyunca bir Alman okulunda resim ve Türkçe dersleri verdim. Her ülkenin kendine özgü bir eğitim sistemi ve hedefleri bulunuyor.
Alman eğitim sisteminde çocuğun geleceğine ilişkin kararlar devletin ve uzmanların değerlendirmeleri doğrultusunda şekilleniyor. Ailenin kültür seviyesi, çocuğun hangi okul türüne gideceği konusunda önemli bir etkiye sahip. Bir ailenin zengin olması, çocuğunun istediği özel eğitimi almasını tek başına sağlamıyor. Çocuk, bedensel gelişimi ve yetenekleri doğrultusunda uzmanların değerlendirmelerine göre uygun bir okul türüne yönlendiriliyor.
Bu süreçte ailenin eğitim ve kültür düzeyi de etkili oluyor. Bunun nedenini Alman eğitimcilere ve uzmanlara sorduğumda, bana gelecekte uzmanlaşacak ve bir mesleğin ehli olacak insanlara imkân sağlamak, devleti yönetebilecek sorumlu, bilinçli ve etkin bireyler yetiştirmek ve ülkenin geleceğini güvence altına almak istediklerini anlattılar.
Sanat ve kültür çalışmaları hem belediyelerin kültür daireleri hem de eğitim kurumları tarafından destekleniyor. Bu alanlarda gelişim gösterilmesi teşvik ediliyor. Ressamlar, şairler, heykeltıraşlar, şarkıcılar ve herhangi bir müzik aleti çalan insanlar toplum tarafından ilgiyle izleniyor ve destekleniyor.
Kendisinde bir yeteneğin farkına varan gençler, kendilerini yetiştirebilecek ustalara ve yetkililere ulaşarak birlikte çalışma yollarını aramalıdır. Maddi ihtiyaçlarını karşılayacak birikimleri yapmalı, malzeme ve çalışma gereksinimlerini mümkün olduğunca kendileri karşılamalıdır.
Zamanlarını fedakârca ve bilinçli biçimde düzenleyerek yeteneklerini geliştirmeleri gerekir. Çok sayıda ve nitelikli kitap okuyarak anlayışlarını, fikirlerini ve düşüncelerini zenginleştirmelidirler.
Bir yetenekleri varsa o alanla yakından ilgilenmeli, bilgi sahibi olmalı, sabırlı ve düzenli çalışmalıdırlar. Kendilerine disiplinli bir çalışma düzeni kurmaları gerekir.
En önemlisi, yaptıkları işi sevmeli ve bu sevgiyle hedeflerine odaklanarak üretmeye devam etmelidirler. Kendilerini hor görmemeli ve küçük düşürmemeli; bilinçli bir şekilde öğrenerek çalışmalıdırlar.
9. Avrupa’da Türk Kimliği ve Sanatın Evrensel Dili
Almanya’da yaşayan bir Türk sanatçı ve yazar olarak eserlerinizin farklı ülkelerde yayımlanması, kültürler arasında bir iletişim alanı oluşturuyor. Avrupa’da yaşayan Türklerin kültürel kimliklerini, ana dillerini ve sanatla bağlarını koruyabilmeleri için neler yapılmalı? Sizce sanat, ülkeler ve toplumlar arasında ortak bir kültürel dil oluşturabilir mi?
Halil Gülel:
Almanya’ya ilk geldiğim yıllarda ben de gurbet, yabancılık ve göç konularını şiirlerimde ve resimlerimde işliyordum. Ancak Alman sanat çevrelerinde bu konuları ele alan sanatçılara çoğu zaman “öteki” gözüyle bakıldığını, eserlerinin Avrupa ve dünya sanatı içerisinde yeterince değerlendirilmediğini gördüm. Ben de o dönemde göçmen ve yabancıydım.
İlk iki kuşak Türkiye’de doğmuş ve Almanya’da yabancı olarak yaşamıştı. Bugün ise dördüncü kuşak burada doğuyor, eğitim görüyor ve meslek sahibi oluyor. Artık kendilerini yalnızca yabancı olarak tanımlamak mümkün değil. Almanya’da doğup büyüyen gençler, yönetim kademelerinde dahi görev alabiliyorlar.
İletişim, internet ve dijital gelişmeler sayesinde sınırlar neredeyse ortadan kalkıyor. Bu nedenle yalnızca göç ve gurbet konularıyla sınırlı eserler üretmek yerine çağın gelişmelerini de sanatımıza yansıtmalıyız.
Sanat akımlarını tanımalı ve onları özümseyerek kendi yeteneklerimiz doğrultusunda eserler vermeliyiz. Millî motifleri ve renkleri çağın anlayışıyla yoğurup çağdaş sanat ve kültür içerisinde yerimizi almalıyız. Dünyanın farklı coğrafyalarından olduğu gibi kendi coğrafyamızdan da motifler alarak bunları bütün insanlara ulaştırmalıyız.
Avrupa Türkleri olarak millî kimliğimiz olan Türkçeye ve Türk kültürüne sahip çıkmalıyız. Milyonlarca Türk’ün yaşadığı Batı Avrupa’da dilimizle, kültürümüzle ve kimliğimizle var olabilmek için kültür, sanat ve edebiyat alanında eser veren insanları her yönden desteklemeliyiz.
Bu kültürel bayrağı devralacak gençlerin yetişmesi için de gereken gayreti göstermeliyiz. Başkalarını tanımak kadar kendimizi başkalarına tanıtmak da önemlidir.
10. Sanatın Sorumluluğu ve Gelecek Kuşaklara Mesaj
Yıllarını resme, şiire, edebiyata ve eğitime adamış bir sanatçı olarak bugün geriye dönüp baktığınızda gerçekleştirdiğiniz çalışmalar arasında sizi en çok etkileyen eseriniz hangisidir? Henüz gerçekleştirmeyi arzuladığınız projeleriniz var mı? Son olarak sanatın yolunu seçmek isteyen genç ressamlara, şairlere ve yazarlara nasıl bir mesaj vermek istersiniz?
Halil Gülel:
Biz Türkler tarihi öyle veya böyle yapmışız. Ancak kendi tarihimizi çoğu zaman kendimiz yazmadığımız için mağdurken suçlu durumuna düşürüldüğümüzü düşünüyorum. Hakkımızda geleneklerimize, kültürümüze ve mizacımıza uymayan pek çok itham ortaya atılmıştır. Bir örnek vermek istiyorum.
1821 yılında Mora Yarımadası’nda başlayan Yunan isyanı sırasında 60 binden fazla Türk’ün katledildiğini ifade eden tarihsel değerlendirmeler bulunmaktadır. Avrupa sanatında ise bu olayların farklı biçimlerde resmedildiğini görüyoruz. Fransız ressam Eugène Delacroix’nın 1824 yılında yaptığı ve “Sakız Katliamı” adıyla bilinen tablosu, benim bu konudaki düşüncelerimin önemli örneklerinden biridir. Bu eserde yaşanan olayların Türkler aleyhine bir bakış açısıyla yansıtıldığını düşünüyorum. Söz konusu tablo bugün Louvre Müzesi’nde sergilenmektedir.
Avrupalıları ve Avrupa tarihini iyi tanımalıyız. Birinci Haçlı Seferi, 1096-1099 yılları arasında Anadolu Selçuklu Devleti ve diğer Müslüman güçlere karşı gerçekleştirilmiştir. Avrupa’da geçmişten gelen önyargıların ve karşıtlıkların farklı biçimlerde sürdüğünü düşünüyorum. Bosna Savaşı’nda da bunun örneklerini gördük.
İşte sanat ve kültürün farklı toplumları birbirine yaklaştırması, bu tür olumsuz düşüncelerin ortadan kalkmasına katkı sağlayabilir. Türkler tarih boyunca göç ettikleri coğrafyalarda iz bırakmış topluluklardır.
Türkçeye hâkim olan yazar ve şairlerimiz bu sorumluluğun bilincinde olmalıdır. Evrensel ve barışçıl eserler üreterek yanlış bilgilerin ve önyargıların ortadan kalkmasına katkı sunabilirler. Özellikle sanatçılarımıza, şairlerimize ve yazarlarımıza bu konuda önemli görevler düşüyor.
Gençler de bu bilinçle hareket etmeli; çatışmacı değil barışçıl, önyargı üreten değil doğruları gündeme taşıyan eserler ortaya koymalıdır.
Her şey için çok teşekkür eder, sevgi ve saygılarımı sunarım. Bu yolda eser verecek gençlerimize başarılar dilerim.
Halil GÜLEL
Düsseldorf / 08.11.2026
—
ACİLHABER – BİR İNSANA DOKUNMAK KÜLTÜR SANAT KÖŞESİ
Röportaj: Hülya Gülmez
